AC କିମ୍ବା DC କରେଣ୍ଟ ମଣିଷ ପାଇଁ ଅଧିକ ବିପଦଜନକ କି ?
AC କିମ୍ବା DC କରେଣ୍ଟ ମଣିଷ ପାଇଁ ଅଧିକ ବିପଦଜନକ କି ?
ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଆମ ଜୀବନ ପାଇଁ ବହୁତ ଉପଯୋଗୀ, କିନ୍ତୁ ଟିକିଏ ଅସାବଧାନତା ମଧ୍ୟ ଘାତକ ହୋଇପାରେ। ଲୋକମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ପଚାରନ୍ତି ଯେ AC କିମ୍ବା DC ମଣିଷ ପାଇଁ ଅଧିକ ବିପଦଜନକ କି ? ସରଳ ଭାଷାରେ ଉତ୍ତର ହେଉଛି:
ଉଭୟ କରେଣ୍ଟ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ସମାନ ଭୋଲଟେଜରେ, AC କରେଣ୍ଟ ପ୍ରାୟତଃ ଅଧିକ ବିପଦଜନକ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ।
AC କରେଣ୍ଟ କ’ଣ?
AC ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି Alternating Current, ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ କରେଣ୍ଟ ଯାହାର ଦିଗ ବାରମ୍ବାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ। ଆମ ଘରକୁ ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଉଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସାଧାରଣତଃ 220-230 ଭୋଲ୍ଟ।
ଘରୋଇ ପଙ୍ଖା, ବଲ୍ବ, ରେଫ୍ରିଜରେଟର, କୁଲର୍, ୱାସିଂ ମେସିନ୍, ଟିଭି, ଇତ୍ୟାଦି ଏହି AC ବିଦ୍ୟୁତ୍ ରେ ଚାଲିଥାଏ।
AC କରେଣ୍ଟର ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି ଏହା ଗୋଟିଏ ସେକେଣ୍ଡରେ ଅନେକ ଥର ଦିଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ। ଭାରତରେ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଆବୃତ୍ତି ପ୍ରାୟ 50 Hz, ଅର୍ଥାତ୍ କରେଣ୍ଟ ଗୋଟିଏ ସେକେଣ୍ଡରେ 50 ଥର ତାର ଚକ୍ର ସମାପ୍ତ କରେ।
DC କରେଣ୍ଟ କ’ଣ ?
DC ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି Direct Current, ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ କରେଣ୍ଟ ଯାହାର ଦିଗ ସମାନ ରହିଥାଏ। ବ୍ୟାଟେରୀ, ମୋବାଇଲ୍ ଚାର୍ଜର ଆଉଟପୁଟ୍, ପାୱାର ବ୍ୟାଙ୍କ, ଇନଭର୍ଟର ବ୍ୟାଟେରୀ, ଟର୍ଚ୍ଚଲାଇଟ୍ ସେଲ୍, ଇତ୍ୟାଦିରେ DC କରେଣ୍ଟ ଥାଏ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ:
ମୋବାଇଲ୍ ଚାର୍ଜର ଆଉଟପୁଟ୍ 5V DC
କାର ବ୍ୟାଟେରୀ ପ୍ରାୟ 12V DC
ଇନଭର୍ଟର ବ୍ୟାଟେରୀ 12V କିମ୍ବା 24V DC
ଛୋଟ ବ୍ୟାଟେରୀ 1.5V DC
କମ୍-ଭୋଲଟେଜ୍ DC ସାଧାରଣତଃ ଶରୀର ପାଇଁ ସେତେ ବିପଜ୍ଜନକ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଉଚ୍ଚ-ଭୋଲଟେଜ୍ DC ଘାତକ ହୋଇପାରେ।
ଏସି କରେଣ୍ଟକୁ କାହିଁକି ଅଧିକ ବିପଜ୍ଜନକ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ ?
ଏସି କରେଣ୍ଟ ଶରୀରର ମାଂସପେଶୀ ଏବଂ ହୃଦୟ ଉପରେ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ। ଯେତେବେଳେ AC କରେଣ୍ଟ ଶରୀର ଦେଇ ଯାଏ, ମାଂସପେଶୀଗୁଡ଼ିକ ଗୁରୁତର ଆଘାତ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। କେତେକ ସମୟରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ତାର ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ହାତ ମାଂସପେଶୀଗୁଡ଼ିକ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ତାର ଛାଡ଼ିବାରୁ ବାଧା ଦିଏ।
ସର୍ବାଧିକ ବିପଦ ହୃଦୟ ପାଇଁ। AC କରେଣ୍ଟ ହୃଦସ୍ପନ୍ଦନର ପ୍ରାକୃତିକ ତାଳକୁ ବାଧା ଦେଇପାରେ। ଏହା ଅନିୟମିତ ହୃଦସ୍ପନ୍ଦନ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ, ଯାହାକୁ ଏକ ଗମ୍ଭୀର ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ।
ସେଥିପାଇଁ ଘରେ 220–230V AC ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବହୁତ ବିପଜ୍ଜନକ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ।
କି DC କରେଣ୍ଟ ସୁରକ୍ଷିତ କି ?
ଡିସି ସବୁବେଳେ ନିରାପଦ ନୁହେଁ। ସାଧାରଣ ପରିସ୍ଥିତିରେ କମ୍-ଭୋଲ୍ଟେଜ୍ ଡିସି, ଯେପରିକି 5V, 12V, କିମ୍ବା 24V, କମ୍ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ। ତଥାପି, ଉଚ୍ଚ-ଭୋଲ୍ଟେଜ୍ ଡିସି ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତର କ୍ଷତି କରିପାରେ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଯାନ ବ୍ୟାଟେରୀ, ବଡ଼ ସୌର ପ୍ରଣାଳୀ, ଶିଳ୍ପ ଡିସି ସିଷ୍ଟମ, କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚ-ଭୋଲ୍ଟେଜ୍ ବ୍ୟାଟେରୀ ପ୍ୟାକ୍ ବହୁତ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରେ।
ଏହାର ଅର୍ଥ ଏହା କେବଳ AC କିମ୍ବା DC ବିଷୟରେ ନୁହେଁ; ଭୋଲ୍ଟେଜ୍, କରେଣ୍ଟର ପରିମାଣ, ଶରୀରର ଆର୍ଦ୍ରତା, ସମ୍ପର୍କର ସମୟ ଏବଂ କରେଣ୍ଟର ପଥ ମଧ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ।
ଶରୀରରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ କିପରି କ୍ଷତି କରେ ?
ଯେତେବେଳେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗତି କରେ, ଏହା ଶରୀର ଭିତରେ ଥିବା ପାଣି ଏବଂ ଲୁଣ ଯୋଗୁଁ ଏକ ପଥ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଆମର ଶରୀର କିଛି ପରିମାଣରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିଚାଳନା କରେ।
ଯେତେବେଳେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ:
ଅଂଶ ଆଘାତ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ,
ମାଂସପେଶୀ କଠିନ ହୋଇପାରେ,
ଚର୍ମ ଜଳିପାରେ,
ନିଶ୍ୱାସ ନେବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପାରେ,
ହୃଦୟ ତାଳ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇପାରେ,
ଚେତନତା କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।
ସବୁଠାରୁ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିସ୍ଥିତି ସେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଯେତେବେଳେ କରେଣ୍ଟ ହାତ ଦେଇ, ଛାତି ଏବଂ ହୃଦୟ ପାଖରେ ଯାଏ।
ଓଦା ହାତରେ କାହିଁକି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଆଘାତ ଅଧିକ ଗୁରୁତର ହୁଏ?
ଶୁଷ୍କ ଚର୍ମ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରତିରୋଧ କରେ, କିନ୍ତୁ ଓଦା ଚର୍ମର ପ୍ରତିରୋଧ ହ୍ରାସ ପାଏ। ଯେତେବେଳେ ହାତ ଓଦା ଥାଏ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପାଇଁ ସହଜ ପଥ ଥାଏ।
ସେଥିପାଇଁ ଓଦା ହାତରେ ସ୍ୱିଚ୍, ପ୍ଲଗ୍, ତାର କିମ୍ବା ଯେକୌଣସି ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଉପକରଣକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ବହୁତ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଘରୋଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସହିତ ସତର୍କ ରହିବା କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ?
ଘରର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଏସି ଏବଂ ଏହାର ଭୋଲଟେଜ୍ ବହୁତ ଉଚ୍ଚ। ତେଣୁ, ଘରୋଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସହିତ ହେରଫେର କରିବା, ଖାଲି ତାରକୁ ଛୁଇଁବା, ଓଦା ହାତରେ ସ୍ୱିଚ୍ ଚାଲୁ କରିବା କିମ୍ବା ଭଙ୍ଗା ପ୍ଲଗ୍ ବ୍ୟବହାର କରିବା ବହୁତ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରେ।
ଅନେକ ସମୟରେ ଲୋକମାନେ ଭାବନ୍ତି ଯେ ଏହା ଏକ ସାମାନ୍ୟ ଆଘାତ ଏବଂ କିଛି ହେବ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଶରୀରର ଅବସ୍ଥା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଆଘାତ ବହୁତ ଗମ୍ଭୀର ହୋଇପାରେ।
କେଉଁଟି ଅଧିକ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ?
ସରଳ ନିଷ୍କର୍ଷ ଏହିପରି:
କମ୍ ଭୋଲଟେଜ୍ DC: ସାଧାରଣତଃ କମ୍ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ
220–230V ଘରୋଇ AC: ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ
ଉଚ୍ଚ ଭୋଲଟେଜ୍ DC: ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ
ଓଦା ଶରୀରରେ ଯେକୌଣସି କରେଣ୍ଟ: ଅଧିକ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ
ତେଣୁ, ଏହା କହିବା ଉଚିତ ଯେ ସମାନ ଭୋଲଟେଜ୍ ରେ AC କରେଣ୍ଟ ପ୍ରାୟତଃ DC ଅପେକ୍ଷା ମଣିଷ ପାଇଁ ଅଧିକ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅଧିକ ଭୋଲଟେଜ୍ ରେ, DC ମଧ୍ୟ ଘାତକ ହୋଇପାରେ।
ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁରକ୍ଷା ନିୟମ
ଓଦା ହାତରେ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଉପକରଣ ଛୁଅଁନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ଭଙ୍ଗା ପ୍ଲଗ୍, କଟା ତାର କିମ୍ବା ଢିଲା ସକେଟ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ବୈଦ୍ୟୁତିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ୱିଚ୍ ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ।
ଖୋଲା ସକେଟ ଏବଂ ତାରଠାରୁ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଦୂରରେ ରଖନ୍ତୁ।
ଆପଣଙ୍କ ଘରେ MCB ଏବଂ ELCB/RCCB ଭଳି ସୁରକ୍ଷା ଉପକରଣ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତୁ।
ସର୍ବଦା ଜଣେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରିସିଆନ୍ ପ୍ରମୁଖ ବୈଦ୍ୟୁତିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ।
ସରଳ ଭାଷାରେ ମନେରଖନ୍ତୁ:
DC ହେଉଛି ଏକ ବ୍ୟାଟେରୀ ପରି କରେଣ୍ଟ ଯାହାର ଏକ ସ୍ଥିର ଦିଗ ଅଛି।
AC ହେଉଛି ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଦିଗ ସହିତ ଏକ ଘରୋଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି କରେଣ୍ଟ।
କମ ଭୋଲଟେଜ୍ DC କମ୍ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଘରେ AC କରେଣ୍ଟ ଘାତକ ହୋଇପାରେ।
ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୌଣସି ମଜା ନୁହେଁ।
ସତର୍କତା ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁରକ୍ଷା।
इंसान के लिए AC करंट खतरनाक है या DC?
बिजली हमारे जीवन के लिए बहुत उपयोगी है, लेकिन थोड़ी-सी लापरवाही जानलेवा भी हो सकती है। अक्सर लोग पूछते हैं कि इंसान के लिए AC करंट ज्यादा खतरनाक है या DC करंट? आसान भाषा में समझें तो जवाब है:
दोनों करंट खतरनाक हो सकते हैं, लेकिन समान वोल्टेज पर AC करंट अक्सर ज्यादा खतरनाक माना जाता है।
AC करंट क्या होता है?
AC का मतलब है Alternating Current यानी ऐसा करंट जिसकी दिशा बार-बार बदलती रहती है। हमारे घरों में जो बिजली आती है, वह आमतौर पर AC 220–230 वोल्ट होती है।
घर के पंखे, बल्ब, फ्रिज, कूलर, वॉशिंग मशीन, टीवी आदि इसी AC बिजली से चलते हैं।
AC करंट की खास बात यह है कि यह एक सेकंड में कई बार दिशा बदलता है। भारत में बिजली की फ्रीक्वेंसी लगभग 50 Hz होती है, यानी करंट एक सेकंड में 50 बार अपना चक्र पूरा करता है।
DC करंट क्या होता है?
DC का मतलब है Direct Current यानी ऐसा करंट जिसकी दिशा एक ही रहती है। बैटरी, मोबाइल चार्जर का आउटपुट, पावर बैंक, इन्वर्टर बैटरी, टॉर्च सेल आदि में DC करंट होता है।
जैसे:
मोबाइल चार्जर का आउटपुट 5V DC
कार बैटरी लगभग 12V DC
इन्वर्टर बैटरी 12V या 24V DC
छोटी बैटरियाँ 1.5V DC
कम वोल्टेज वाला DC आमतौर पर शरीर के लिए उतना खतरनाक नहीं होता, लेकिन ज्यादा वोल्टेज वाला DC भी जानलेवा हो सकता है।
AC करंट ज्यादा खतरनाक क्यों माना जाता है?
AC करंट शरीर की मांसपेशियों और दिल पर ज्यादा असर डाल सकता है। जब AC करंट शरीर से गुजरता है, तो मांसपेशियों में तेज झटके लगते हैं। कई बार व्यक्ति तार को छोड़ना चाहता है, लेकिन हाथ की मांसपेशियाँ सिकुड़ जाती हैं और तार छूट नहीं पाता।
सबसे बड़ा खतरा दिल को होता है। AC करंट दिल की धड़कन की प्राकृतिक लय को बिगाड़ सकता है। इससे दिल अनियमित रूप से धड़कने लगता है, जिसे गंभीर स्थिति माना जाता है।
इसीलिए घर की 220–230V AC बिजली को बहुत खतरनाक माना जाता है।
क्या DC करंट सुरक्षित होता है?
ऐसा बिल्कुल नहीं है कि DC हमेशा सुरक्षित होता है। कम वोल्टेज वाला DC जैसे 5V, 12V या 24V सामान्य स्थिति में कम खतरनाक होता है। लेकिन ज्यादा वोल्टेज वाला DC भी शरीर को गंभीर नुकसान पहुँचा सकता है।
उदाहरण के लिए, इलेक्ट्रिक गाड़ियों की बैटरियाँ, बड़े सोलर सिस्टम, औद्योगिक DC सिस्टम या हाई-वोल्टेज बैटरी पैक बहुत खतरनाक हो सकते हैं।
यानि बात सिर्फ AC या DC की नहीं है, बल्कि वोल्टेज, करंट की मात्रा, शरीर की नमी, संपर्क का समय और करंट का रास्ता भी बहुत मायने रखते हैं।
शरीर में करंट कैसे नुकसान पहुँचाता है?
जब बिजली शरीर से गुजरती है, तो वह शरीर के अंदर मौजूद पानी और नमक के कारण रास्ता बना लेती है। हमारा शरीर बिजली का कुछ हद तक चालक होता है।
करंट शरीर में जाने पर:
हाथ-पैर में झटका लग सकता है,
मांसपेशियाँ अकड़ सकती हैं,
त्वचा जल सकती है,
सांस लेने में दिक्कत हो सकती है,
दिल की धड़कन बिगड़ सकती है,
बेहोशी या मृत्यु तक हो सकती है।
सबसे खतरनाक स्थिति तब होती है जब करंट हाथ से होकर सीने और दिल के पास से गुजरता है।
गीले हाथ से करंट ज्यादा क्यों लगता है?
सूखी त्वचा बिजली का ज्यादा विरोध करती है, लेकिन गीली त्वचा का प्रतिरोध कम हो जाता है। जब हाथ गीला होता है, तो बिजली को शरीर में प्रवेश करने का रास्ता आसान मिल जाता है।
इसीलिए गीले हाथ से स्विच, प्लग, तार या बिजली का कोई उपकरण छूना बहुत खतरनाक होता है।
घर की बिजली से सावधानी क्यों जरूरी है?
घर में आने वाली बिजली AC होती है और उसका वोल्टेज काफी ज्यादा होता है। इसलिए घर की बिजली से छेड़छाड़ करना, खुले तार पकड़ना, गीले हाथ से स्विच लगाना या टूटे प्लग इस्तेमाल करना बहुत खतरनाक हो सकता है।
कई बार लोग सोचते हैं कि छोटा-सा झटका है, कुछ नहीं होगा। लेकिन बिजली का झटका शरीर की स्थिति के हिसाब से बहुत गंभीर हो सकता है।
कौन-सा ज्यादा खतरनाक है?
आसान निष्कर्ष यह है:
कम वोल्टेज DC: आमतौर पर कम खतरनाक
घर का 220–230V AC: बहुत खतरनाक
हाई वोल्टेज DC: बहुत खतरनाक
गीले शरीर पर कोई भी करंट: ज्यादा खतरनाक
इसलिए यह कहना सही होगा कि समान वोल्टेज पर AC करंट इंसान के लिए अक्सर DC से ज्यादा खतरनाक माना जाता है, लेकिन ज्यादा वोल्टेज पर DC भी जानलेवा हो सकता है।
सुरक्षा के जरूरी नियम
गीले हाथ से बिजली के उपकरण न छुएँ।
टूटे हुए प्लग, कटे तार या ढीले सॉकेट का इस्तेमाल न करें।
बिजली का काम करते समय मेन स्विच बंद करें।
बच्चों को खुले सॉकेट और तारों से दूर रखें।
घर में MCB और ELCB/RCCB जैसे सुरक्षा उपकरण जरूर लगवाएँ।
बिजली का बड़ा काम हमेशा इलेक्ट्रिशियन से ही करवाएँ।
आसान भाषा में याद रखें
DC बैटरी जैसा करंट है, जिसकी दिशा एक रहती है।
AC घर की बिजली जैसा करंट है, जिसकी दिशा बदलती रहती है।
कम वोल्टेज DC कम खतरनाक हो सकता है, लेकिन घर का AC करंट जानलेवा हो सकता है।
बिजली मज़ाक की चीज़ नहीं है।
सावधानी ही सबसे बड़ी सुरक्षा है।
.


Comments
Post a Comment